Jacob van Marken, de Delftsche Nijverheid en het Agnetapark
Van Marken
Rond 1870 vestigden zich in Delft een aantal ondernemers van buiten, die een belangrijke rol zouden spelen bij de industriële expansie van de stad. Tot deze groep behoorde de in Dordrecht geboren Jacob Cornelis van Marken. Het belang van deze self-made zakenman voor het economisch leven van Delft kan moeilijk overschat worden. Tussen 1870 en 1905 slaagde hij er in om vier ondernemingen tot bloei te brengen. Rond de eeuwwisseling bestond de schepping van Van Marken uit zeven fabrieken in West-Europa, alsmede uit landbouw- en handelsondernemingen in Afrika. In totaal telden de bedrijven 1250 werknemers. Jacob van Marken omschreef de bedrijven wel als de 'Delftsche Nijverheid'.
Deze domineeszoon werkte na zijn studie als scheikundig ingenieur bij de Polytechnische School in Delft (hij was de eerste 'technoloog' die afstudeerde) enige tijd bij de Photogenische Gasmaatschappij in Amsterdam. Al snel richtte Van Marken zich op het verbeteren van het gistprocedé in ons land en in 1869 werd de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek opgericht. De ligging in de nabijheid van de grote steden, van vaarwater en van een spoorlijn en de arbeidsmarkt van Delft waren belangrijke vestigingsfactoren. De onderneming werd vooral op basis van nieuwe biochemische kennis gestaag uitgebouwd. De kracht van Van Marken lag niet zozeer in zijn kwaliteiten als technicus of in zijn koopmanschap, maar in zijn ondernemingsgeest, organisatievermogen en in de goede keuze van zijn medewerkers.
Naast de Gistfabriek kwamen er verschillende andere bedrijven tot stand. In 1883 richtte Van Marken de Nederlandsche Oliefabriek op, voor de productie van olie uit aardnoten (pinda's) ten behoeve van de expanderende margarine-industrie (margarine was in de jaren zeventig van de negentiende eeuw ontwikkeld als surrogaat voor boter).
Ondernemingsraad
Naast het ondernemerschap van Van Marken kan niet onvermeld blijven dat deze directeur op sociaal terrein vooruitstrevend bezig was. In de bedrijven kwamen allerlei personeelsvoorzieningen tot stand. In 1878 werd bijvoorbeeld de eerste ondernemingsraad van ons land geïnstalleerd. Was het fabriekcomplex nauw verbonden met Delft, hetzelfde gold voor de stichting van een parkachtige woonomgeving ten behoeve van het personeel. Tuinarchitect Zocher leverde het ontwerp voor de groenaanleg. Het Agnetapark in Delft is nu een rijksmonument.
Lespakket
Deze fascinerende ontwikkelingen (economie en bedrijfsgeschiedenis, sociale en maatschappelijke geschiedenis) vormen stof genoeg voor een lespakket. Het Archief Delft heeft daarom een kant-en-klaar lespakket ontwikkeld over de ondernemer, zijn bedrijven en het Agnetapark.
Er is ook een speciale versie van het lespakket beschikbaar, met name voor docenten techniekgeschiedenis. Deze versie is voorzien van kopieën van bronnen die te maken hebben met de inrichting en innovatie van de Gist- en Calvéfabrieken en over de rol en toepassing van techniek in de bedrijven. Enkele aspecten die ter sprake komen: totstandkoming van de fabriek en plaatsing van stoommachines, fabricage van gist en streven naar kwaliteitsverbetering en verbeteringen in de productie, rol van de telefoon, etc.
Het concrete voorbeeld van Jacob van Marken en de Delftsche Nijverheid geeft leerlingen meer zicht op aspecten van de industriële ontwikkeling, de bestudering van een aantal primaire bronnen werkt motiverend en activerend.
Het lespakket is bestemd voor de bovenbouw van HAVO en VWO en bestaat uit een cd-rom met daarop:
* een 'beeldverhaal' met bijna vijftig afbeeldingen, te gebruiken voor een powerpoint-presentatie (duur: ca. 30 minuten)
* de bijbehorende tekst ten behoeve van de docent
* uitgebreide achtergrondinformatie over het onderwerp voor de les en een literatuurlijst.
De samensteller van het lespakket, drs. P.J. Hofland, studeerde economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.
De prijs van het lespakket bedraagt € 65,00 incl. administratie- en verzendkosten. De prijs van de uitgebreidere versie (met bronnen techniekgeschiedenis) bedraagt € 75,00.
Wilt u meer informatie over dit lespakket of wilt u dit lespakket bestellen, dan kunt u contact opnemen met de afdeling Educatie.
Telefoon: (015) 219 79 27
E-mail:
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
